تحلیل فقهی- حقوقی انطباق عقد ودیعه بر سپرده جاری در بانکداری اسلامی | ||
| تحقیقات مالی اسلامی | ||
| مقاله 2، دوره 15، شماره 1 - شماره پیاپی 35، پاییز 1404، صفحه 1-40 اصل مقاله (1015.71 K) | ||
| نوع مقاله: علمی - پژوهشی (بانکداری اسلامی) | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30497/ifr.2025.248868.1986 | ||
| نویسندگان | ||
| غلامعلی معصومینیا1؛ امیر یزدانپرست* 2 | ||
| 1دانشیار، گروه اقتصاد و بانکداری اسلامی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران | ||
| 2مدرس سطح4 حوزوی، فقه معاملات، حوزه علمیه، اهواز، ایران | ||
| چکیده | ||
| 1. مقدمه و هدف سپرده قرضالحسنه یکی از پرکاربردترین ابزارهای بانکی در نظام بانکداری اسلامی است، اما ماهیت فقهی و حقوقی آن همواره محل اختلاف میان فقها و حقوقدانان بوده است. دیدگاههای مطرحشده، این سپرده را بهعنوان قرض، ودیعه کامل یا ناقص، صلح یا حتی عقدی جدید تحلیل کردهاند؛ بااینحال، دیدگاه غالب، به دلیل تصرف مالکانه بانک و بازپرداخت «مثل» بهجای «عین»، آن را مصداق عقد قرض دانسته است. با توجه به قاعده فقهی «العقود تابعة للقصود» و نقش محوری قصد واقعی سپردهگذاران در تعیین ماهیت قراردادها، هدف این پژوهش بررسی امکان انطباق عقد ودیعه بر سپرده قرضالحسنه در نظام بانکداری اسلامی است. 2. مواد و روشها پژوهش حاضر با رویکردی تلفیقی و به روش توصیفی–تحلیلی انجام شده است. در بخش نظری، منابع فقهی، حقوقی و قوانین بانکی مرتبط با سپردههای قرضالحسنه مورد تحلیل قرار گرفت. در بخش تجربی، دادههای میدانی حاصل از بیش از ۷۰۰ پرسشنامه تکمیلشده توسط سپردهگذاران حساب جاری، بهمنظور سنجش قصد، آگاهی و رضایت آنان نسبت به ماهیت سپرده و نحوه تصرف بانک، گردآوری و تحلیل شد. تلفیق این دو رویکرد، امکان مقایسه میان مفروضات نظری رایج و واقعیتهای رفتاری سپردهگذاران را فراهم ساخت. 3. یافتههای تحقیق یافتههای میدانی نشان داد ۸۷ درصد سپردهگذاران وجوه خود را با قصد ودیعه و امانتگذاری در بانک سپردهگذاری کردهاند و بیش از ۹۰ درصد آنان از استفاده بانک از وجوهشان ناراضی بوده یا رضایت آگاهانهای در این خصوص نداشتهاند. این نتایج بیانگر آن است که نیت واقعی سپردهگذاران با فرض قرض بودن سپردههای جاری و انتقال مالکیت به بانک همخوانی ندارد. افزون بر این، تحلیل نظری پژوهش نشان داد با پذیرش ماهیت اعتباری پول و نظریه خلق پول بانکی، بانکها در عمل تصرفی در وجوه سپردههای جاری ندارند و تسهیلات اعطایی از محل خلق پول انجام میشود؛ بنابراین، سپرده جاری میتواند بهعنوان «ودیعه کامل» تفسیر شود. در مواردی که سپردهگذار به بانک اذن تصرف غیر ناقل مالکیت داده و به استرداد «مثل» رضایت دهد، ماهیت سپرده به «ودیعه ناقص یا خلاف قاعده» نزدیک میشود. در صورت باقیماندن تردید، میتوان سپرده جاری را عقدی جدید با ماهیتی مشابه ودیعه دانست. 4. بحث و نتیجهگیری نتایج پژوهش نشان میدهد تلقی غالبِ قرض بودن سپردههای جاری، با قصد واقعی سپردهگذاران و برخی مبانی نوین فقهی و اقتصادی سازگار نیست. انطباق سپرده قرضالحسنه بر عقد ودیعه، ضمن حفظ حقوق مالکانه سپردهگذاران، میتواند بخشی از چالشهای فقهی بانکداری بدون ربا را کاهش دهد. بر این اساس، پیشنهاد میشود در نظام بانکداری اسلامی، حسابهایی با ماهیت ودیعه یا عقدی جدید مشابه آن، بهویژه برای اموری مانند اخذ وجوهات شرعی، طراحی شود؛ بهگونهای که بانک در این حسابها فاقد حق تصرفات مالکانه باشد و مشروعیت و شفافیت نظام بانکی ارتقا یابد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| بانکداری بدون ربا؛ بانکداری اسلامی؛ حساب جاری؛ سپرده قرضالحسنه؛ ودیعه؛ ودیعه ناقص؛ قرض | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 239 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 218 |
||
اخبار و اعلانات
- تغییر نشانی وبگاه نشریات علمی دانشگاه امام صادق علیهاسلام
- آمار رتبهبندی نشریات علمی کشور در ارزیابی سال 1400 وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
- وضعیت رتبهبندی نشریات علمی دانشگاه امام صادق علیهالسلام براساس نتایج نهایی رتبهبندی نشریات علمی کشور در سال 1400
- نشریه علمی «فقه و حقوق خانواده» وابسته به دانشگاه امام صادق علیهالسلام در پایگاه بینالمللی DOAJ نمایه شد.
- أخذ شناسه DOI برای مقالات نشریه علمی «تحقیقات مالی اسلامی»
- بازنشر مقالات منتشره نشریات دانشگاه امام صادق علیهالسلام
- تفاهمنامه همکاری دانشگاه با سامانه مشابهتیاب سمیمنور
- دسترسی آزاد "Open Access" به کلیه مقالات منتشره نشریات دانشگاه امام صادق علیهالسلام
- نمایه مقالات پژوهشنامه فلسفه دین (نامه حکمت) در پایگاه بینالمللی Philpapers
آمار
| تعداد نشریات | 19 |
| تعداد شمارهها | 562 |
| تعداد مقالات | 4,908 |
| تعداد مشاهده مقاله | 11,154,500 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 6,569,953 |